Kiểm soát thuốc lá điện tử học đường: chiến lược cho nhà trường, gia đình và chính quyền

Thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng đang trở thành mối đe dọa thực tế trong môi trường học tập: thiết bị dễ giấu, hương vị hấp dẫn và tác hại lâu dài với sức khỏe thanh thiếu niên. Bài viết này tổng hợp những căn cứ pháp lý, rủi ro sức khỏe và các bước thực tế mà nhà trường, phụ huynh và chính quyền địa phương có thể triển khai ngay để giảm nguy cơ xâm nhập và lan rộng trong học sinh.

Tại sao học đường cần coi thuốc lá thế hệ mới là ưu tiên

Thuốc lá thế hệ mới — bao gồm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng — thường chứa nicotine, một chất gây nghiện mạnh có thể ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ ở lứa tuổi vị thành niên. Ngoài nicotine, nhiều dung dịch và thiết bị phát hiện các hóa chất độc hại và kim loại nặng như chì, niken, thiếc, vốn có thể gây tổn thương phổi hoặc tăng nguy cơ bệnh mạn tính. Giữ trường học không khói thuốc: chiến lược giáo dục và t…

Còn có nguy cơ các sản phẩm không rõ nguồn gốc bị pha trộn chất khác, thậm chí cả chất gây nghiện như cần sa hoặc các hợp chất nguy hiểm khác — dẫn tới ngộ độc cấp tính, rối loạn ý thức và những hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe học sinh.

Những con số đáng chú ý từ khảo sát về thanh thiếu niên

Theo dữ liệu Bộ Y tế được công bố, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử trong học sinh nhóm 13–17 tuổi tăng từ 2,6% (năm 2019) lên 8,1% (năm 2023). Ở nhóm nhỏ hơn, 13–15 tuổi, tỷ lệ tăng từ 3,5% (2022) lên 8% (2023). Những con số này cho thấy xu hướng gia tăng nhanh và cần hành động sớm.

Khung pháp lý hiện hành và các chế tài có liên quan

Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 173/2024/QH15, theo đó từ năm 2025 cấm các hoạt động liên quan tới sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển, chứa chấp và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Bên cạnh đó, Nghị định số 90/2026/NĐ-CP — ban hành ngày 30/3/2026 và có hiệu lực từ 15/5/2026 — quy định xử phạt hành chính trong lĩnh vực y tế liên quan đến các sản phẩm này.

Theo Điều 26 của Nghị định 90/2026/NĐ-CP, cá nhân sử dụng thuốc lá điện tử có thể bị phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng; nếu chứa chấp người khác sử dụng tại địa điểm thuộc quyền quản lý có thể bị phạt 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng. Ngoài phạt tiền, có thể bị buộc tiêu hủy sản phẩm. Mức phạt đối với tổ chức áp dụng gấp đôi mức phạt cho cá nhân.

Những dấu hiệu thiết bị và cách phát hiện trong trường học

Thuốc lá điện tử và thiết bị nung nóng thường được thiết kế nhỏ gọn và tinh vi, có thể ngụy trang thành bút, USB, vỏ son môi hoặc các vật dụng cá nhân khác. Thêm vào đó, các dung dịch với hương trái cây, kẹo, vani dễ thu hút học sinh. Vì vậy, nhân viên nhà trường cần nâng cao nhận diện mẫu mã, mùi hương lạ, và dấu hiệu hành vi như học sinh rời lớp vào khu vực kín để sử dụng.

Giải pháp can thiệp ở cấp trường học: từ nội quy đến giáo dục

Nhà trường cần rà soát và cập nhật nội quy theo hướng nghiêm cấm tuyệt đối việc tàng trữ, sử dụng và mua bán thuốc lá thế hệ mới trong và xung quanh khuôn viên. Các biện pháp có thể thực hiện đồng thời gồm:

• Đưa nội dung phòng, chống thuốc lá thế hệ mới vào tiết học chính khóa và hoạt động trải nghiệm để học sinh hiểu rủi ro sức khỏe.
• Sử dụng hệ thống phát thanh, bảng tin, website và mạng xã hội chính thức của trường để tuyên truyền định kỳ.
• Tổ chức tập huấn cho cán bộ, giáo viên và nhân viên về cách phát hiện và xử lý tình huống liên quan.
• Thiết lập kênh phản ánh nội bộ để học sinh, phụ huynh thông báo kịp thời các điểm mua bán, cho thuê hoặc dấu hiệu khả nghi xung quanh trường.

Việc xây dựng quy chế trường học chặt chẽ nên kết hợp giữa xử lý kỷ luật theo nội quy và phối hợp với phụ huynh để quản lý hành vi ngoài giờ học.

Vai trò của phụ huynh và cộng đồng

Gia đình là tuyến phòng ngừa đầu tiên. Phụ huynh cần được cung cấp thông tin kịp thời về nguy cơ và dấu hiệu sử dụng để phối hợp quản lý con em, nhất là ngoài giờ học. Việc bố mẹ nắm được hình dạng thiết bị, mùi hương phổ biến và hành vi cảnh báo sẽ giúp giảm cơ hội tiếp cận sản phẩm cho trẻ.

Các cơ quan chức năng và trường học nên phối hợp với chính quyền địa phương, công an và y tế để kiểm tra, ngăn chặn các điểm mua bán, cho thuê gần trường và xử lý khi phát hiện vi phạm.

Nâng cao năng lực giáo viên và cán bộ quản lý

Để chương trình phòng, chống có hiệu quả, cần đầu tư đào tạo thực hành cho đội ngũ làm công tác giáo dục sức khỏe, tư vấn học đường và cán bộ quản lý giáo dục. Mô hình đào tạo thực hành có thể lấy cảm hứng từ các chương trình đào tạo chuyên sâu nhằm hướng tới kỹ năng thực tế và khả năng phối hợp liên ngành; ví dụ về các mô hình và chiến lược đào tạo có thể tham khảo tại nguồn về Đào tạo thực hành y tế công cộng để hiểu cách kết hợp thực hành và đối tác.

Kiểm soát thị trường và ví dụ về can thiệp quản lý

Dù quy định cấm, thị trường vẫn có kênh phân phối qua mạng xã hội và thương mại điện tử. Vì vậy, phải kết hợp giữa kiểm soát mạng, thanh tra thị trường và xử lý hành chính để giảm nguồn cung. Hành động quản lý hiệu quả không chỉ là xử lý vi phạm mà còn bao gồm các biện pháp nhắc nhở, thu hồi sản phẩm khi cần thiết — một minh chứng về cơ chế giám sát và xử lý là các trường hợp thu hồi dược phẩm, ví dụ như thông tin chi tiết về Thu hồi Colchicina Seid, cho thấy tầm quan trọng của quy trình kiểm nghiệm và trách nhiệm của các bên liên quan trong chuỗi cung ứng.

Ứng phó khi phát hiện vi phạm trong trường

Khi phát hiện học sinh sử dụng hoặc tàng trữ thiết bị, nhà trường nên áp dụng quy trình rõ ràng: tạm giữ vật chứng theo quy định nội bộ, thông báo phụ huynh, thực hiện biện pháp giáo dục kèm theo và nếu cần chuyển cho cơ quan chức năng để xử lý theo quy định pháp luật. Đối với hành vi chứa chấp, Nghị định 90/2026/NĐ-CP nêu rõ mức phạt và biện pháp buộc tiêu hủy thiết bị.

Thực tiễn triển khai: bước khởi đầu dễ làm

Những can thiệp đơn giản nhưng thiết thực bao gồm: rà soát nội quy, xây dựng tài liệu tuyên truyền ngắn gọn cho phụ huynh, tổ chức buổi thảo luận cho học sinh về tác hại, và liên hệ thường xuyên với chính quyền địa phương để cập nhật thông tin về các điểm mua bán nghi vấn. Những bước này không đòi hỏi nguồn lực lớn nhưng tạo nền tảng để triển khai các biện pháp sâu hơn.

Kết luận và điểm cần ghi nhớ

Thuốc lá điện tử học đường là vấn đề phức tạp, cần tiếp cận liên ngành: pháp luật nghiêm khắc tạo khung xử lý, nhà trường và gia đình thực hiện phòng ngừa và giáo dục, còn chính quyền chịu trách nhiệm kiểm soát nguồn cung và xử lý vi phạm. Việc hành động sớm, minh bạch quy trình xử lý và tăng cường truyền thông sẽ giúp giảm tiếp xúc của học sinh với sản phẩm có hại.

Nếu bạn quản lý trường học hoặc làm việc trong lĩnh vực giáo dục hoặc y tế cộng đồng, hãy chủ động xây dựng kế hoạch tuyên truyền và phối hợp với các bên liên quan để bảo vệ học sinh trước nguy cơ này.

Cần hoàn thiện hành lang pháp lý kiểm soát thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng

SKĐS – Cần hoàn thiện quy định pháp luật để đáp ứng yêu cầu kiểm soát thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và sản phẩm thuốc lá mới…

Thẩm định dự án Luật sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá: Đề xuất cấm thuốc lá điện tử, nung nóng và siết quản lý bán

SKĐS – Hội đồng thẩm định Bộ Tư pháp thống nhất đánh giá cao sự cần thiết sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý, đáp ứng yêu cầu bảo vệ sức khỏe nhân dân trong bối cảnh xuất hiện nhiều sản phẩm thuốc lá mới…