Giữ trường học không khói thuốc: chiến lược giáo dục và thực thi pháp luật để ngăn thuốc lá điện tử

Hình ảnh một nhóm học sinh tụ tập bên ngoài cổng trường, tay cầm các thiết bị nhỏ gọn với mùi hương hấp dẫn, không còn là viễn tưởng. Thuốc lá điện tử và các sản phẩm thế hệ mới đã len lỏi vào đời sống thanh thiếu niên bằng diện mạo bắt mắt và chiêu trò quảng bá tinh vi. Việc ngăn chặn xu hướng này trong môi trường học đường đòi hỏi kết hợp giữa giáo dục có phương pháp, sự tham gia của cộng đồng và khuôn khổ pháp luật rõ ràng.

Khung pháp lý hiện hành: những điểm cần nắm

Về mặt pháp lý, có hai mốc quan trọng đã được nêu trong các văn bản nhà nước: Quốc hội ban hành Nghị quyết số 173/2024/QH15 vào ngày 30/11/2024, cấm hoàn toàn sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển và sử dụng các sản phẩm thuộc nhóm thuốc lá thế hệ mới như thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng bắt đầu từ ngày 01/01/2025. Tiếp theo, Chính phủ ban hành Nghị định số 90/2026/NĐ-CP có ngày ký 30/3/2026, có hiệu lực từ 15/5/2026, quy định xử phạt vi phạm hành chính liên quan đến lĩnh vực y tế, bao gồm chế tài cho hành vi sử dụng và chứa chấp sử dụng thuốc lá điện tử.

Theo quy định trong Nghị định, người sử dụng sản phẩm bị xử phạt hành chính ở mức từ 3 đến 5 triệu đồng kèm biện pháp buộc tiêu hủy tang vật; hành vi chứa chấp người khác sử dụng trong không gian do mình quản lý có thể chịu mức phạt 5–10 triệu đồng; tổ chức vi phạm chịu mức phạt gấp đôi so với cá nhân.

Những quy định này phản ánh nỗ lực quản lý từ trung ương, nhưng hiệu quả thực tế phụ thuộc lớn vào việc phổ biến, giám sát và xử lý tại địa phương.

Thực tế trong trường học: các mô hình tuyên truyền đang triển khai

Nhiều trường phổ thông đã biến thông điệp phòng chống thuốc lá điện tử thành nội dung giáo dục thường xuyên. Ví dụ, một số cơ sở giáo dục đã lồng ghép chủ đề này vào tiết sinh hoạt đầu tuần, giờ giáo dục công dân, hoạt động trải nghiệm và các chuyên đề sân khấu hóa, tiểu phẩm hay video tuyên truyền. Sự phối hợp giữa nhà trường với công an phường, trạm y tế và cha mẹ học sinh giúp đưa thông điệp tới cả gia đình và cộng đồng nhỏ quanh học sinh.

Một hiệu quả đáng chú ý là sau các chuỗi hoạt động tuyên truyền, có nơi báo cáo tỉ lệ học sinh ký cam kết không sử dụng thuốc lá hay thuốc lá điện tử đạt mức 100% — một chỉ dấu về thay đổi nhận thức ở cấp độ cá nhân.

Các phương pháp giáo dục mang lại hiệu quả trong nhà trường

Không nên chỉ áp dụng biện pháp kỷ luật đơn thuần. Những hoạt động mang tính trải nghiệm, tư vấn tâm lý, sân khấu hóa thông điệp và vận động cộng đồng học sinh — như tiểu phẩm, video, buổi tập huấn tương tác — giúp học sinh hiểu được hệ lụy sức khỏe, xã hội và pháp lý khi tiếp xúc thiết bị này. Việc cập nhật tài liệu, infographic từ các cổng thông tin chính thống và đưa nội dung tuyên truyền vào nhóm phụ huynh tạo ra môi trường đồng thuận giữa nhà trường và gia đình.

Hiệu trưởng và tổ chức giáo viên có thể coi nội dung tuyên truyền phòng chống thuốc lá điện tử là một tiêu chí trong công tác thi đua nhằm duy trì môi trường học đường an toàn và không khói thuốc.

Sức khỏe và hiểm họa tiềm ẩn: điều học sinh cần biết

Theo các chuyên gia y tế công khai, khói từ các thiết bị vaping có thể chứa kim loại nặng như chì, niken, thiếc cùng các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi và benzene. Khi hít vào, những chất này có thể gây tổn thương phổi cấp, viêm đường hô hấp kéo dài và tăng nguy cơ ung thư. Bên cạnh đó, thuốc lá điện tử còn bị lợi dụng để trộn tinh dầu có chứa các chất gây nghiện khác, kể cả ma túy tổng hợp hoặc cần sa, làm tăng nguy cơ học sinh sa vào các tệ nạn nặng hơn.

Vai trò của cơ quan quản lý và cộng đồng trong thực thi

Để các quy định được thực thi đồng bộ, cần có sự phối hợp giữa cơ quan trung ương và chính quyền địa phương. Trong đó, chính quyền cấp xã, lực lượng quản lý thị trường, ngành công thương, cơ sở y tế và đơn vị giáo dục đều có vai trò cụ thể: từ tuyên truyền, kiểm tra thị trường tới xử lý vi phạm và công khai các trường hợp vi phạm trên phương tiện truyền thông nhằm tăng tính răn đe.

Sự phối hợp giữa các bộ, ngành và tổ chức thanh niên cũng được nêu là cần thiết để mở rộng tầm tiếp cận thông điệp trong học đường và ngoài xã hội.

Những lưu ý khi xây dựng chương trình phòng chống trong trường

• Đặt trọng tâm vào thay đổi hành vi: kết hợp thông tin y tế với kỹ năng từ chối và tư vấn tâm lý.
• Tích hợp hoạt động giáo dục vào sinh hoạt thường xuyên thay vì chỉ tổ chức sự kiện đơn lẻ.
• Định kỳ cập nhật nguồn tài liệu chính thống để đảm bảo tính chính xác của thông tin truyền đạt.
• Gắn trách nhiệm quản lý không gian trường học với quy định pháp luật hiện hành để dễ xử lý khi phát hiện vi phạm.

Những ví dụ địa phương và kinh nghiệm triển khai

Một số trường đã phối hợp chặt chẽ với công an cấp phường, trạm y tế và ban phụ huynh để triển khai các hoạt động tuyên truyền, đồng thời dùng hình thức cam kết để khuyến khích học sinh tự chịu trách nhiệm với sức khỏe bản thân. Hoạt động kết hợp giữa sân khấu hóa, các buổi sinh hoạt dưới cờ với tiểu phẩm và sự tham gia của học sinh giúp thông điệp đi vào nhận thức một cách tự nhiên hơn.

Liên kết chiến lược: nguồn tham khảo và phân tích sâu

Việc học hỏi từ các mô hình đào tạo thực hành trong ngành y tế có thể giúp thiết kế các can thiệp hiệu quả hơn trong trường học; độc giả có thể tham khảo các chương trình đào tạo chuyên về thực hành y tế công cộng tại Đào tạo thực hành y tế công cộng HUPH để hiểu rõ cách tiếp cận kỹ năng nghề và thực hành cộng đồng.

Tương tự, quản lý và công nhận năng lực của các cơ sở y tế là yếu tố cần quan tâm khi triển khai hoạt động phòng chống tại địa phương; một ví dụ về công tác công nhận cơ sở y tế được ghi nhận tại 4 cơ sở Sở Y tế Hải Phòng xếp hạng I, cho thấy yếu tố pháp lý và thời hạn công nhận là những khía cạnh quản trị không thể bỏ qua.

Ngoài ra, quá trình sửa đổi các văn bản luật liên quan đến y tế luôn cần cân nhắc kỹ về phân cấp quản lý, giấy phép và tác động thực tiễn; các phân tích về những điểm trọng tâm khi sửa luật y tế có thể tham khảo tại Sửa luật y tế: điểm trọng tâm.

Cấm xuất, nhập khẩu thuốc lá điện tử: Người sử dụng bị xử phạt ra sao?

SKĐS – Thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tiếp tục thuộc nhóm hàng hóa bị cấm xuất nhập khẩu.

Thuốc lá điện tử: Chiêu trò quảng cáo lách luật đánh lừa giới trẻ

SKĐS – Thuốc lá điện tử không còn quảng bá trực diện sản phẩm như trước, mà “ngụy trang” bằng hình ảnh hiện đại, hấp dẫn và ít độc hại.

Kết luận: những điều cần ghi nhớ cho nhà trường và phụ huynh

Để giữ cho môi trường học đường an toàn, cần đồng bộ ba trụ cột: thông tin y tế chính xác, chương trình giáo dục thực hành giúp thay đổi hành vi và pháp luật được thực thi nhất quán. Nhà trường không nên đứng một mình — sự tham gia của gia đình, lực lượng thực thi pháp luật và cơ quan quản lý thị trường là cần thiết để khoanh vùng, ngăn chặn và xử lý những nguồn hàng bất hợp pháp.

Hành động thực tế có thể bắt đầu từ việc lồng ghép chủ đề phòng chống thuốc lá điện tử vào hoạt động hàng ngày của trường, tổ chức các buổi tương tác giúp học sinh nắm rõ rủi ro sức khỏe và pháp lý, đồng thời phối hợp với phụ huynh để triển khai giải pháp bền vững.

Ghi nhớ: khung pháp luật đã có những chế tài rõ ràng; điều then chốt là biến quy định đó thành hành động thực tế tại từng lớp học, gia đình và cộng đồng.