Phát triển dược liệu sạch: từ tài nguyên bản địa đến chuỗi giá trị bền vững

Buổi tọa đàm do Viện Đông y Việt Nam tổ chức tại Hà Nội vào chiều 4/9 đã đặt ra một câu hỏi thiết thực: làm thế nào để nguồn dược liệu phong phú của nước ta được khai thác một cách bền vững, đồng thời nâng cao giá trị y học cổ truyền và năng lực cạnh tranh trên thị trường?

Nguồn lực thiên nhiên — lợi thế nhưng không được lãng phí

Các đại biểu tại diễn đàn nhắc lại một thực tế quan trọng: Việt Nam sở hữu nguồn gen dược liệu đa dạng. Trong nước hiện có hơn 5.117 loài cây thuốc và nấm, 408 loài động vật, 52 loài tảo biển cùng 75 khoáng vật được sử dụng làm thuốc. Những con số này là nền tảng để phát triển y học cổ truyền, công nghiệp dược và các sản phẩm sinh học.

Song tiềm năng tự thân không tự đưa đến giá trị gia tăng. Các đại biểu cảnh báo tình trạng khai thác tự phát, mô hình sản xuất nhỏ lẻ và thu hoạch tận diệt đã làm suy giảm nguồn gen ở nhiều nơi. Trên thực tế, nguồn cung dược liệu trong nước hiện chỉ đáp ứng khoảng 25-30% nhu cầu, buộc ngành phải nhập khẩu phần lớn nguyên liệu thô.

Thực trạng chuỗi giá trị: manh mún, thiếu chuẩn hóa

Những vấn đề then chốt được nêu lên là: khuôn khổ sản xuất còn rời rạc, các vùng trồng đạt chuẩn GACP-WHO chưa nhiều, và sự liên kết giữa Nhà nước – nhà khoa học – doanh nghiệp – nhà nông (mô hình “4 nhà”) chưa phát huy hiệu quả. Hậu quả là nhiều sản phẩm dược liệu chỉ được xuất khẩu ở dạng thô hoặc sơ chế đơn giản, làm giảm đáng kể giá trị gia tăng so với tiềm năng như chọn giống, nghiên cứu hoạt chất hay chế biến sâu.

Để thay đổi bức tranh đó, các chuyên gia nhấn mạnh cần chuẩn hóa quy trình từ chọn giống, nuôi trồng đến thu hái, sơ chế và chế biến. Ứng dụng công nghệ sinh học, chuyển đổi số và tiêu chuẩn hóa chất lượng là những bước không thể thiếu để chuyển ngành dược liệu từ khai thác phân tán sang chuỗi giá trị có kiểm soát.

Khoa học và chính sách: hai trụ cột của phát triển

Diễn đàn nêu rõ vai trò của nghiên cứu khoa học trong việc bảo tồn nguồn gen, lưu giữ giống chuẩn và chọn tạo giống có hàm lượng hoạt chất cao. Nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng cũng được xem là cơ sở để khẳng định độ an toàn và hiệu quả của sản phẩm dược liệu trước khi đưa ra thị trường.

Theo PGS.TS Nguyễn Tuấn Hưng, định hướng phát triển dược liệu phải đi đôi với chính sách đồng bộ. Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định vị trí của y học cổ truyền trong hệ thống y tế, đồng thời khuyến khích kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại trong công tác phòng và chữa bệnh; đây là cơ sở chính trị để xây dựng các chính sách, tiêu chuẩn và chương trình phát triển vùng trồng.

Vùng trồng tập trung và quản trị chuỗi

Để đảm bảo nguồn nguyên liệu an toàn, ổn định và có thể truy xuất, cần quy hoạch vùng trồng tập trung, gắn với lợi thế từng địa phương và các loài bản địa có giá trị. Các chính sách khuyến khích sản xuất và liên kết tiêu thụ phải thiết kế sao cho tạo động lực đầu tư dài hạn cho người dân và doanh nghiệp.

Trên thực tế, doanh nghiệp đóng vai trò then chốt trong mô hình liên kết: họ có thể tổ chức tập huấn kỹ thuật, chuyển giao quy trình trồng, thu hái và chế biến; đồng thời đảm nhiệm vai trò kết nối giữa nghiên cứu và thị trường, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm.

Kiểm soát nhập khẩu và minh bạch nguồn gốc

Đại biểu cũng nhấn mạnh việc siết chặt quản lý nhập khẩu dược liệu, nhất là các lô không rõ nguồn gốc hoặc đi qua đường tiểu ngạch. Bộ Y tế đã yêu cầu tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động kinh doanh dược liệu, tập trung vào các cơ sở bán lẻ dược liệu và thuốc cổ truyền, đồng thời xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm để bảo vệ người tiêu dùng và ngành sản xuất trong nước.

Bộ Y tế yêu cầu siết chặt quản lý dược liệu, xử lý nghiêm dược liệu không rõ nguồn gốc

SKĐS – Cục Quản lý Y, Dược cổ truyền (Bộ Y tế) vừa yêu cầu Sở Y tế các tỉnh, thành phố tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động kinh doanh dược liệu, tập trung vào các cơ sở chuyên bán lẻ dược liệu, thuốc cổ truyền. Bộ Y tế nhấn mạnh việc xử lý nghiêm các trường hợp kinh doanh dược liệu không rõ nguồn gốc, xuất xứ…

Hướng tới tiêu chuẩn, ngân hàng gen và sản phẩm có thương hiệu

Các chuyên gia đặt mục tiêu dài hạn: xây dựng ngân hàng gen dược liệu quốc gia, hoàn thiện tiêu chuẩn quốc gia cho dược liệu và vị thuốc cổ truyền, đồng thời nâng tỉ lệ nguồn giống đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng. Có đề xuất cụ thể hướng tới đảm bảo 80-90% nguồn giống được sử dụng trong sản xuất đạt chuẩn chất lượng. Những bước này hướng trực tiếp tới mục tiêu gia tăng giá trị sản phẩm ở khâu chế biến sâu và thương hiệu hóa.

Những lưu ý thực tế khi triển khai

• Ưu tiên đầu tư vào nghiên cứu chọn giống và phương pháp nuôi trồng đạt chuẩn; đó là nền tảng cho sản phẩm ổn định và có thể truy xuất.
• Thiết kế cơ chế khuyến khích để người dân và doanh nghiệp có động lực đầu tư dài hạn vào vùng trồng tập trung.
• Tăng cường năng lực kiểm tra, giám sát từ khâu sản xuất đến lưu thông, đảm bảo không còn dược liệu không rõ nguồn gốc trên thị trường.
• Phát triển chuỗi giá trị bằng cách gắn kết nghiên cứu, sản xuất và thị trường nhằm đưa sản phẩm chế biến sâu, có thương hiệu ra toàn cầu.

Vai trò truyền thông và trách nhiệm pháp lý

Truyền thông có nhiệm vụ cung cấp thông tin khách quan về chất lượng dược liệu và cảnh báo rủi ro sản phẩm không đảm bảo. Khi báo chí tiếp cận các bằng chứng liên quan đến hoạt động bất hợp pháp trong thương mại dược liệu, cần thận trọng với các phương pháp nhận diện và chứng cứ hình ảnh để tránh kết luận vội vàng; điều này liên quan tới giới hạn pháp lý và kỹ thuật trong việc sử dụng hình ảnh làm bằng chứng.

Độc giả muốn tìm hiểu kỹ hơn về các giới hạn pháp lý và kỹ thuật khi dùng hình ảnh làm bằng chứng có thể tham khảo Nhận diện nghi phạm qua khuôn mặt để thấy vì sao cần thận trọng trong xử lý thông tin.

Kết luận và gợi ý cho các bên liên quan

Việc biến nguồn tài nguyên dược liệu phong phú thành lợi thế kinh tế và y học đòi hỏi đồng bộ: chính sách hợp lý, nghiên cứu khoa học vững chắc, vùng trồng chuẩn và liên kết chuỗi. Nhà nước cần hoàn thiện khung pháp lý và tiêu chuẩn; nhà khoa học đóng vai trò chọn giống và kiểm chứng; doanh nghiệp đảm nhiệm liên kết thị trường; người nông dân là lực lượng sản xuất cốt lõi cần được hỗ trợ kỹ thuật và tài chính.

Với những ai quan tâm sức khỏe cá nhân, đặc biệt phụ nữ trung niên, việc kết hợp chế độ sinh hoạt hợp lý cùng sản phẩm dược liệu an toàn là điều cần cân nhắc. Độc giả nữ trung niên có thể tham khảo thêm các gợi ý thói quen buổi tối để tăng chất lượng giấc ngủ và duy trì sức khỏe tại 8 thói quen buổi tối giúp phụ nữ trung niên, vốn liên quan mật thiết đến hiệu quả chăm sóc sức khỏe lâu dài.

Ngoài ra, khi chăm sóc sức khỏe tuổi trung niên, dinh dưỡng đóng vai trò then chốt; những người trên 50 cần cân nhắc chế độ ăn hợp lý để giữ cơ và kiểm soát cân nặng. Tham khảo nguồn hướng dẫn về chế độ ăn cho người trung niên có thể hữu ích, ví dụ Ăn hợp lý sau 50.

Chung lại, phát triển dược liệu sạch là nhiệm vụ liên ngành, đòi hỏi kế hoạch dài hơi và áp dụng khoa học công nghệ để chuyển nguồn lực tự nhiên thành sản phẩm có giá trị. Khi các bên cùng chịu trách nhiệm, ngành dược liệu Việt Nam có thể chuyển từ lợi thế tài nguyên sang lợi thế cạnh tranh trên trường quốc tế.