Dinh dưỡng cho người bệnh thận lọc máu: khi nào cần nới lỏng kiêng khem?

Nhiều người bệnh thận mạn mang tâm lý e ngại thức ăn có đạm sau khi được khuyên giảm protein ở giai đoạn trước chạy thận. Tuy nhiên, khi bệnh nhân đã bước vào chu kỳ lọc máu, yêu cầu dinh dưỡng thay đổi đáng kể và tiếp tục kiêng khem nghiêm ngặt có thể gây hại hơn lợi. Nội dung sau tóm tắt các điểm chuyên môn được trình bày tại hội nghị khoa học của Bệnh viện Lê Văn Việt, với trọng tâm là chuyển từ phòng ngừa tiến triển bệnh sang chủ động chống suy dinh dưỡng ở người chạy thận.

Tại sao dinh dưỡng cần được đánh giá lại khi bắt đầu lọc máu?

Trước khi lọc máu, mục tiêu điều trị thường là làm chậm tiến trình suy thận, vì vậy bác sĩ có thể khuyến nghị giới hạn một số nhóm thức ăn. Tuy nhiên, chu trình lọc máu làm thất thoát một phần protein, glucose, vitamin cùng nhiều thành phần dinh dưỡng khác; đồng thời người bệnh thường có bệnh kèm như đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh tim mạch hoặc dễ nhiễm trùng, dẫn đến giảm cảm giác ngon miệng. Tập hợp các yếu tố này dễ đẩy người bệnh vào tình trạng suy mòn protein – năng lượng nếu chế độ ăn không được điều chỉnh hợp lý.

Những con số định hướng trong chế độ ăn của người chạy thận

Theo báo cáo do BS.CKII Nguyễn Thị Bích Uyên trình bày, khi đã lọc máu chu kỳ, nhu cầu protein cần tăng lên so với giai đoạn trước đó. Lượng hướng tới nằm trong khoảng 1–1,2 g protein trên mỗi kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày. Nhu cầu năng lượng cũng cần đảm bảo: người dưới 60 tuổi có thể cần khoảng 35 kcal/kg/ngày, trong khi người từ 60 tuổi trở lên nằm trong khoảng 30–35 kcal/kg/ngày. Các con số này sau đó cần được điều chỉnh theo chỉ số cơ thể và mức độ hoạt động thực tế của từng cá nhân.

Không có một thực đơn chung cho tất cả

Một điểm được nhấn mạnh là việc cá thể hóa chế độ ăn dựa trên tình trạng lâm sàng và xét nghiệm. Việc tiếp tục hạn chế đạm một cách máy móc sau khi bệnh nhân đã bắt đầu lọc máu có thể làm gia tăng nguy cơ suy dinh dưỡng. Tương tự, hạn chế kali, phospho, nước hay natri cần được cân nhắc dựa trên mức điện giải, lượng nước tiểu còn lại và các yếu tố riêng của từng người. Nếu kali và phospho ở mức ổn định, không nhất thiết phải áp dụng kiêng khem quá mức.

Sàng lọc sớm để phòng ngừa suy mòn

Để phát hiện nguy cơ suy dinh dưỡng từ giai đoạn đầu, Bệnh viện Lê Văn Việt triển khai sàng lọc với nhiều công cụ lâm sàng: đánh giá chỉ số khối cơ thể (BMI), trọng lượng khô, số đo vòng eo – mông, chu vi cánh tay, và khối cơ. Ngoài các chỉ số đo lường, nhóm nghiên cứu còn sử dụng các thang điểm nhằm ước tính nguy cơ suy dinh dưỡng, nguy cơ nhập viện và nguy cơ tử vong liên quan đến tình trạng viêm và dinh dưỡng. Sau sàng lọc, bệnh nhân được tư vấn và điều chỉnh chế độ ăn theo cá thể, kèm theo việc ghi nhật ký dinh dưỡng để theo dõi.

Ăn nhẹ trong lúc lọc: lợi ích và điều kiện an toàn

Thay vì yêu cầu bệnh nhân nhịn ăn hoàn toàn trong suốt buổi lọc, một số cơ sở, trong đó có Bệnh viện Lê Văn Việt, đã bắt đầu cho phép ăn nhẹ với điều kiện an toàn. Lợi ích thực tế là giảm mệt mỏi sau buổi lọc và phòng tránh hạ đường huyết, đặc biệt ở người có nguy cơ. Tuy nhiên, việc ăn trong quá trình lọc phải cân nhắc các yếu tố:

• tình trạng huyết động (mạch, huyết áp);
• kiểm soát đường huyết ở người đái tháo đường;
• nguy cơ hít sặc nếu có suy nuốt hoặc giảm ý thức;
• vấn đề liên quan đến nhiễm khuẩn, vệ sinh thực phẩm.

Nếu điều kiện lâm sàng cho phép, chuẩn bị khẩu phần nhẹ, dễ tiêu có thể giúp bệnh nhân hồi phục nhanh hơn sau lọc.

Thực hành lâm sàng: từ đánh giá đến can thiệp

Quy trình hợp lý bắt đầu bằng sàng lọc dinh dưỡng ngay khi bệnh nhân được chẩn đoán thận mạn và tiếp tục theo dõi định kỳ sau khi đã khởi động lọc máu. Sau khi xác định nguy cơ hoặc tình trạng suy dinh dưỡng, cần có kế hoạch dinh dưỡng cá thể kèm theo giáo dục cho bệnh nhân và người chăm sóc. Nhật ký dinh dưỡng hàng ngày là công cụ hữu ích để ghi nhận thói quen ăn uống, giúp điều chỉnh liệu pháp kịp thời.

Quan điểm của nhóm nghiên cứu là đưa bằng chứng từ nghiên cứu vào thực hành: không chỉ quan tâm tới các xét nghiệm như urê, creatinin hay huyết áp, mà phải chú ý đầy đủ đến chỉ dấu dinh dưỡng, bởi suy mòn protein – năng lượng có liên quan tới tỷ lệ tử vong cao hơn theo tài liệu được trình bày tại hội nghị.

Vai trò liên chuyên khoa trong chăm sóc người cao tuổi

Hội nghị khoa học do Bệnh viện Lê Văn Việt tổ chức nêu rõ rằng quản lý người cao tuổi cần tiếp cận đa chiều. Ngoài dinh dưỡng và thận, chuyên môn tim mạch, nội tiết, nhiễm trùng và phục hồi chức năng đều tham gia trong kế hoạch chăm sóc. TTƯT.BS.CKII Nguyễn Khoa Lý, Giám đốc Bệnh viện, nhấn mạnh nhu cầu phối hợp liên chuyên khoa, nhất là trong bối cảnh dân số già hóa và gia tăng bệnh mạn tính.

Chương trình hội nghị bao gồm nhiều chủ đề liên quan như lão hóa hệ miễn dịch và vai trò tiêm chủng, đánh giá suy yếu để cá thể hóa chăm sóc, chụp mạch vành sau ngừng tim ngoài viện, quản lý đái tháo đường kèm bệnh mạch vành, điều trị đái tháo đường típ 2 ở người cao tuổi, tăng đường huyết do stress, tăng triglycerid rất nặng và sử dụng kháng sinh tại khoa Nội tổng hợp. Tinh thần chung là chuyển các bằng chứng chuyên môn thành hướng dẫn thực tế có lợi cho người bệnh.

Thúc đẩy hợp tác quốc tế về y tế, chăm sóc người cao tuổi

SKĐS – Việt Nam tăng cường hợp tác quốc tế, tận dụng nguồn lực, công nghệ, kinh nghiệm nâng cao chất lượng chăm sóc người cao tuổi.

Gợi ý thực tế cho bệnh nhân và người chăm sóc

– Nếu chuyển sang lọc máu, hãy trao đổi lại chế độ ăn với chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh lượng protein và năng lượng theo nhu cầu hiện tại.
– Dùng nhật ký dinh dưỡng để ghi lại thức ăn và triệu chứng kèm theo, hỗ trợ bác sĩ trong điều chỉnh.
– Kiểm tra điện giải và lượng nước thường xuyên để biết khi nào cần giới hạn kali, phospho hay dịch, thay vì tự ý kiêng cữ.
– Với người có nguy cơ hạ đường huyết sau lọc, chuẩn bị một khẩu phần ăn nhẹ phù hợp cho buổi lọc có thể cần cân nhắc theo chỉ định y tế.
– Tham gia chương trình sàng lọc dinh dưỡng định kỳ và theo dõi các chỉ số cơ thể, chu vi tay, vòng eo, mông để phát hiện suy mòn sớm.

Kết luận: cân bằng giữa phòng ngừa tiến triển bệnh và ngăn ngừa suy dinh dưỡng

Mục tiêu dinh dưỡng cho người bệnh thận mạn thay đổi theo giai đoạn bệnh. Khi đã vào chu kỳ lọc máu, ưu tiên chuyển sang bảo đảm đủ protein và năng lượng, đồng thời cá thể hóa việc giới hạn muối, kali, phospho và nước. Sàng lọc dinh dưỡng liên tục, tư vấn cá thể và phối hợp liên chuyên khoa sẽ giúp tránh được tình trạng suy mòn protein – năng lượng, nâng cao chất lượng sống và giảm rủi ro biến chứng. Việc đưa các khuyến cáo vào thực tế lâm sàng, như một số kinh nghiệm ban đầu tại Bệnh viện Lê Văn Việt, là bước cần thiết để bảo vệ sức khỏe người bệnh thận chạy thận chu kỳ.

Lưu ý: Các thông tin chuyên môn trong bài tóm lược nội dung trình bày tại hội nghị khoa học do Bệnh viện Lê Văn Việt tổ chức và báo cáo bởi BS.CKII Nguyễn Thị Bích Uyên cùng nhóm nghiên cứu. Mọi điều chỉnh chế độ ăn cần thực hiện theo hướng dẫn của đội ngũ y tế điều trị.

Để hiểu thêm về các ca tim mạch nặng được can thiệp kịp thời và bài học lâm sàng từ những trường hợp tổn thương mạch vành nặng, bạn có thể tham khảo bài viết về sự phối hợp xử trí cứu hai bệnh nhân lớn tuổi tại Hà Tĩnh câu chuyện kíp can thiệp cứu hai vợ chồng nhồi máu cơ tim tại Hà Tĩnh, bài viết phân tích quy trình chẩn đoán, can thiệp đặt stent và tiến triển hồi phục sau can thiệp.

Nếu bạn quan tâm đến việc nâng cao năng lực chuyên sâu tại tuyến tỉnh và mô hình chuyển giao kỹ thuật ngoại lồng ngực, bài viết về hợp tác chuyên môn giữa hai bệnh viện tại Nghệ An sẽ cho góc nhìn về đào tạo, chuyển giao và lợi ích giảm chuyển tuyến bước chuyển giao ngoại lồng ngực nâng cao năng lực y tế tại Nghệ An.

Với những vấn đề liên quan đến chính sách hỗ trợ chi phí khám chữa bệnh, đặc biệt là đề xuất tăng mức hưởng và mở rộng nhóm được ưu tiên trong BHYT, bài phân tích về dự thảo tăng hỗ trợ BHYT nêu rõ các nhóm đối tượng được đề xuất và lộ trình thực hiện là nguồn tham khảo hữu ích phân tích dự thảo tăng hỗ trợ BHYT và lộ trình triển khai.