Ngăn chặn nguy cơ bại liệt: Chiến lược tiêm chủng và giám sát cấp địa phương

Với nguy cơ virus bại liệt có thể xâm nhập qua tuyến biên giới, Bộ Y tế vừa yêu cầu các địa phương vào cuộc quyết liệt: bảo đảm vắc xin, tăng tốc chiến dịch tiêm chủng và nâng cao năng lực phát hiện sớm những ca nghi ngờ. Văn bản do Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên ký gửi tới Ủy ban nhân dân các tỉnh, các Viện Vệ sinh dịch tễ/Pasteur và bệnh viện trực thuộc nêu rõ các nhiệm vụ ưu tiên để giảm rủi ro dịch bại liệt lan rộng.

Tại sao cần hành động ngay?

Sự hiện diện của các ổ dịch ở vùng lân cận làm tăng nguy cơ lây lan qua biên giới. Khi miễn dịch cộng đồng suy giảm ở một số khu vực, nhất là vùng sâu, vùng xa và cộng đồng dân tộc thiểu số, khả năng xuất hiện ca bệnh tăng lên. Bối cảnh này đặt ra yêu cầu cả về tiêm chủng phòng ngừa lẫn giám sát chủ động để phát hiện và xử lý kịp thời các trường hợp liệt mềm cấp (LMC) hay nghi ngờ bại liệt.

Những chỉ đạo trọng tâm từ Bộ Y tế

Văn bản chỉ đạo đặt trách nhiệm lên chính quyền các cấp và ngành y tế địa phương, đề nghị họ phối hợp chặt chẽ để triển khai loạt biện pháp phòng, chống bại liệt. Những điểm chính cần thực hiện bao gồm:

• Đảm bảo nguồn lực: kinh phí vận hành, nhân lực chuyên môn, vắc xin và vật tư cần thiết cho hoạt động tiêm chủng và giám sát.
• Ưu tiên vùng nguy cơ cao: các xã biên giới, khu vực có dân di biến động, vùng lõm tiêm chủng và cộng đồng dân tộc thiểu số.
• Phối hợp liên vùng: đặc biệt cần tương tác với các địa phương biên giới để trao đổi thông tin dịch tễ và hành động chung khi có nguy cơ.

Mục tiêu tiêm chủng và triển khai các chiến dịch bù vét

Bộ Y tế yêu cầu duy trì và củng cố tỷ lệ tiêm chủng thường xuyên với mục tiêu cụ thể cho trẻ dưới 1 tuổi: tỷ lệ tiêm chủng với các loại vắc xin phòng bại liệt (bOPV, IPV) cần đạt ít nhất 95% ở quy mô cấp xã. Đơn vị y tế địa phương phải rà soát, lập danh sách và tổ chức các đợt tiêm/uống bù hoặc vét liều cho trẻ chưa được tiêm theo lịch, tuân thủ hướng dẫn chuyên môn của Bộ theo Kế hoạch số 447/KH-BYT ngày 18/3/2026.

Giám sát chủ động: phát hiện sớm, lấy mẫu đúng tiêu chuẩn

Giám sát liệt mềm cấp là nhân tố quyết định để phát hiện bại liệt khi virus lưu hành. Bộ đề nghị tăng cường giám sát chủ động tại các cơ sở khám, chữa bệnh và tiến hành hồi cứu hồ sơ (giám sát tích cực) để không bỏ sót ca nghi ngờ. Ở khu vực biên giới có nguy cơ, mục tiêu giám sát được đặt ra là phấn đấu đạt tối thiểu 2 ca LMC không do bại liệt trên 100.000 trẻ dưới 15 tuổi mỗi năm. Khi phát hiện ca LMC, phải đảm bảo lấy đủ 02 mẫu phân đúng tiêu chuẩn phục vụ xét nghiệm và điều tra di chứng theo quy định.

Chuẩn bị năng lực điều trị và kiểm soát lây nhiễm tại bệnh viện

Các bệnh viện trực thuộc được yêu cầu rà soát và chuẩn bị sẵn sàng nhân lực, thuốc men, vật tư và thiết bị cần thiết để thu dung, cấp cứu và điều trị những trường hợp nghi ngờ hoặc xác định bại liệt. Song song với đó, bệnh viện cần tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp phòng hộ cá nhân và kiểm soát nhiễm khuẩn. Bộ cũng nhấn mạnh nhu cầu đào tạo, tập huấn về chẩn đoán, điều trị, xử lý cấp cứu và giám sát để đội ngũ y tế thực hiện công việc hiệu quả.

Vai trò của Viện Vệ sinh dịch tễ/Pasteur và Trung tâm Kiểm soát bệnh tật

Các viện và trung tâm chuyên môn được giao nhiệm vụ hỗ trợ, hướng dẫn địa phương thực hiện các hoạt động trong Kế hoạch số 447/KH-BYT, bao gồm tăng cường giám sát ca LMC/bại liệt, hỗ trợ phân tích mẫu và đào tạo chuyên môn. Họ cũng chịu trách nhiệm giúp xây dựng hệ thống giám sát chủ động tại bệnh viện, đặc biệt cho các địa bàn nguy cơ cao.

Truyền thông cộng đồng và huy động hệ thống y tế cơ sở

Để nâng cao độ bao phủ vắc xin và phát hiện sớm ca bệnh, chiến lược truyền thông cần phù hợp với ngôn ngữ, văn hóa địa phương, nhất là ở vùng dân tộc thiểu số và khu vực sâu, xa. Bộ đề nghị huy động y tế thôn bản, trường học, chính quyền cơ sở và các đoàn thể để rà soát danh sách trẻ chưa tiêm và hỗ trợ tìm kiếm, đưa trẻ đến điểm tiêm chủng. Việc truyền thông cần nhắm tới việc giải đáp lo lắng của phụ huynh, hướng dẫn lợi ích của tiêm chủng và dấu hiệu cần cảnh giác về liệt mềm cấp.

Danh mục việc cần kiểm tra cho cấp xã và Sở Y tế

• Kiểm tra tồn kho vắc xin bOPV và IPV, đồng thời lập kế hoạch phân bổ cho các điểm tiêm.
• Thực hiện rà soát sổ sách tiêm chủng để lập danh sách trẻ chưa hoàn tất lịch.
• Tổ chức chiến dịch tiêm/uống bù tại vùng lõm tiêm chủng và cộng đồng có di biến động.
• Thiết lập kênh báo cáo nhanh khi phát hiện ca nghi ngờ LMC và đảm bảo quy trình lấy mẫu phân theo tiêu chuẩn.
• Tổ chức tập huấn cho nhân viên y tế tại tuyến huyện và xã về nhận diện và xử lý ca LMC.

Cách hiểu các chỉ tiêu giám sát được nêu

Các chỉ tiêu thực chất là thước đo để đánh giá khả năng phát hiện ca nghi ngờ và năng lực xét nghiệm. Ví dụ, tiêu chí 2 ca LMC không do bại liệt trên 100.000 trẻ dưới 15 tuổi phản ánh mức độ nhạy của hệ thống giám sát tại địa phương: đạt chỉ tiêu này cho thấy hệ thống có hoạt động chủ động, không bỏ sót trường hợp. Đồng thời, yêu cầu lấy đủ 02 mẫu phân đảm bảo kết quả xét nghiệm có độ tin cậy cao để phân biệt giữa bại liệt do virus và các nguyên nhân khác.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Vì sao phải ưu tiên vùng biên giới và vùng dân tộc thiểu số?

Những khu vực này thường có tỷ lệ tiêm chủng thấp hơn và lưu lượng di chuyển qua biên giới cao, nên nguy cơ xuất hiện hoặc lây lan bệnh truyền nhiễm, trong đó có bại liệt, lớn hơn. Việc ưu tiên giúp củng cố miễn dịch cộng đồng nơi dễ tổn thương nhất.

2. Tiêm bù, vét có nghĩa là gì và ai cần được tiêm?

Tiêm/uống bù, vét là các chiến dịch nhằm đưa những trẻ chưa được tiêm đúng lịch hoặc thiếu liều trở lại với lịch tiêm chuẩn. Mục tiêu là tất cả trẻ trong nhóm tuổi nhắm tới đều đạt mức bảo hộ theo hướng dẫn của Bộ Y tế.

3. Khi phát hiện ca liệt mềm cấp cần làm gì đầu tiên?

Người phát hiện phải báo ngay cho cơ quan y tế tuyến trên theo quy định, đảm bảo thu dung, cách ly theo hướng dẫn, và lấy đủ hai mẫu phân đúng tiêu chuẩn để gửi xét nghiệm nhằm xác định nguyên nhân.

Kết luận: hành động đồng bộ để bảo vệ trẻ em

Ngăn chặn bại liệt đòi hỏi sự phối hợp liên ngành, từ chính quyền địa phương, hệ thống y tế dự phòng, bệnh viện đến cộng đồng. Việc duy trì bao phủ tiêm chủng cao, triển khai giám sát chủ động và chuẩn bị năng lực điều trị là những trụ cột để giảm thiểu rủi ro bùng phát. Mỗi đơn vị, từ xã đến tỉnh, cần chủ động thực hiện các nhiệm vụ được giao để bảo vệ trẻ em khỏi nguy cơ bệnh tật có thể phòng tránh được.

Để hiểu rõ hơn về dấu hiệu nặng ở trẻ do virus hô hấp và khi nào cần đưa trẻ đến cơ sở y tế, bạn có thể đọc thêm bài viết Dấu hiệu Adenovirus trẻ em cần nhập viện — bài viết phân tích các triệu chứng cảnh báo, ví dụ sốt cao kéo dài và khó thở, cùng hướng dẫn chăm sóc tại nhà.

Nếu bạn quan tâm đến tình trạng chảy mủ tai kéo dài và nguyên nhân có thể liên quan đến tổn thương xương chũm, tham khảo phân tích chuyên sâu tại Dịch mủ tai và nguy cơ cholesteatoma ở trẻ để nắm được dấu hiệu, rủi ro và khi nào cần can thiệp phẫu thuật.

Với những sự kiện cấp cứu liên quan đến cháy nổ và ngộ độc khí ảnh hưởng tới sức khỏe cộng đồng, thông tin tường thuật trường hợp cụ thể có thể giúp hiểu rõ hậu quả và biện pháp ứng phó; xem bài viết chi tiết tại Diễn biến vụ cháy Khách sạn Thùy Dương, ngộ độc CO và các nạn nhân để biết thêm về tình huống, mức độ ảnh hưởng và cách xử lý y tế.