Lộ trình và thách thức phục hồi ba hệ sông tại đồng bằng sông Hồng

Tại sao phục hồi nguồn nước ở đồng bằng sông Hồng cần ưu tiên?

Hệ thống sông ven đồng bằng sông Hồng đóng vai trò nền tảng cho nước tưới, sinh hoạt, tiêu úng và phát triển đô thị. Khi nhiều đoạn sông đã vượt ngưỡng chịu tải, vùng đồng bằng đối mặt với nguy cơ mất an ninh nguồn nước, gia tăng ngập lụt và suy giảm chất lượng sống nếu không có giải pháp tổng thể. Vì vậy, một kế hoạch liên vùng, có mục tiêu rõ ràng và cơ chế phối hợp là điều bắt buộc để khôi phục trạng thái bền vững cho các sông chính.

Mục tiêu cụ thể đặt ra cho năm 2035

Bản dự thảo đề án xác định mốc 2035 với ba mục tiêu trọng tâm. Thứ nhất, điều hòa và phát triển nguồn nước mặt thông qua việc tăng cường dòng chảy tự nhiên: hướng dẫn dòng sông Hồng vào Bắc Hưng Hải đạt lưu lượng đến 120 m³/s; điều hòa từ sông Đuống vào Ngũ Huyện Khê đến 28 m³/s; và từ sông Đà vào hệ Nhuệ – Đáy đạt đến 200 m³/s. Những chỉ tiêu này nhằm duy trì dòng chảy thường xuyên, nâng cao năng lực cấp nước, tiêu úng và giảm ngập.

Thứ hai, kiểm soát ô nhiễm bằng cách thu gom và xử lý nước thải trước khi xả ra nguồn nước. Mục tiêu tỷ lệ xử lý nêu trong dự thảo gồm: 100% khu công nghiệp và cụm công nghiệp phải có hệ thống thu gom, xử lý nước thải tập trung đạt quy chuẩn; 70% nước thải sinh hoạt đô thị và trên 45% nước thải sinh hoạt nông thôn được xử lý.

Thứ ba là thử nghiệm cơ chế huy động nguồn lực xã hội, đặc biệt là từ khu vực tư nhân, để tham gia cải tạo, đầu tư và vận hành các hạng mục phục hồi nguồn nước.

Nhóm giải pháp ưu tiên trong dự thảo

Dự thảo đề xuất sáu nhóm nhiệm vụ nhưng có thể tóm gọn thành các nhóm chính: (1) thu gom, xử lý và quản lý nguồn thải; (2) điều hòa, phân phối nước nhằm đảm bảo dòng chảy tối thiểu; (3) đầu tư, nâng cấp hệ quan trắc và cảnh báo; (4) cải thiện cảnh quan ven sông, phát triển không gian công cộng; (5) phát triển kinh tế ven sông theo quy hoạch và (6) huy động nguồn lực thông qua các cơ chế tài chính, trong đó có đối tác công tư (PPP).

Quan trắc, công nghệ và vai trò của PPP

Để giám sát tiến trình phục hồi và phản ứng kịp thời với các sự cố ô nhiễm, dự thảo đề xuất nâng cấp 51 điểm quan trắc hiện có và bổ sung 8 điểm mới. Việc hiện đại hóa mạng lưới quan trắc giúp đánh giá chất lượng nước theo thời gian thực hơn và làm cơ sở cho quyết định điều hòa dòng chảy, vận hành trạm bơm, hay xử lý sự cố môi trường.

Bộ chủ trì cũng khuyến nghị sử dụng cơ chế ưu đãi để thu hút doanh nghiệp đầu tư theo mô hình đối tác công tư; các hạng mục dự kiến mời đầu tư bao gồm công trình điều tiết, trạm bơm, nạo vét sông kênh và hệ thống xử lý nước thải tập trung. Mô hình này hướng tới giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước và tận dụng năng lực vận hành của khối tư nhân.

Những cam kết và dự án địa phương

Các địa phương tham gia đều thể hiện sự ủng hộ đối với kế hoạch. Hà Nội đã công bố các dự án quy mô lớn theo hình thức PPP: dự án xử lý ô nhiễm sông Cầu Bây với tổng mức đầu tư khoảng 11.000 tỷ đồng, dự kiến khởi công trong tháng 9/2026; và dự án cải tạo, xử lý ô nhiễm, chỉnh trang cảnh quan sông Nhuệ với quy mô đầu tư dự kiến khoảng 75.000 tỷ đồng. Những cam kết này cho thấy sự tập trung nguồn lực tại các đô thị đầu mối.

Quản lý quỹ đất ven sông và tái cấu trúc không gian

Khu vực phục hồi các dòng sông được xác định có khoảng 2.100 ha đất. Việc quản lý, quy hoạch và khai thác hiệu quả diện tích này được nhấn mạnh nhằm tạo hành lang xanh, không gian công cộng và cảnh quan đô thị đồng bộ. Đây không chỉ là công tác kỹ thuật nước mà còn là cơ hội để tái định hình các không gian phát triển ven sông theo mục tiêu bền vững.

Yêu cầu về điều phối liên vùng và tránh trùng lắp

Phó Thủ tướng đã chỉ rõ việc phân định danh mục công trình ưu tiên, nguồn lực đầu tư và cơ chế vận hành sau khi hoàn thành. Một trong những mối quan tâm lớn là thiết lập cơ chế điều phối giữa các địa phương để đảm bảo quy hoạch thống nhất và tránh chồng chéo các dự án, tránh trường hợp mỗi tỉnh, thành triển khai riêng lẻ dẫn đến hiệu quả thấp.

Thực thi pháp luật, cơ chế răn đe và ví dụ liên quan

Ngoài giải pháp kỹ thuật, thực thi pháp luật và xử lý vi phạm là yếu tố then chốt. Việc năng lực điều tra, phối hợp tại địa phương thể hiện rõ ở nhiều vụ việc, ví dụ như Truy bắt nghi phạm Trung Quốc Cao Bằng, cho thấy cơ sở để thực hiện các biện pháp liên vùng khi cần thiết. Đồng thời, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật, bất kể phạm vi vụ việc, góp phần tạo hiệu ứng răn đe rộng hơn; một minh chứng khác về hoạt động truy tố tại địa phương là Khởi tố vụ 5 bánh heroin Cao Bằng, thể hiện vai trò của cơ quan thực thi trong duy trì trật tự xã hội.

Giám sát, cảnh báo và tính liên quan với công cụ đô thị

Song song với mạng lưới quan trắc nước mặt, thông tin cảnh báo đến người dân là phần thiết yếu để giảm rủi ro cho giao thông và tài sản khi mưa lớn, ngập lụt xảy ra. Các nền tảng ứng dụng bản đồ mưa ngập như Bản đồ mưa ngập trên iHanoi minh họa lợi ích của dữ liệu thời gian thực trong việc giúp người dân lựa chọn lộ trình, đồng thời hỗ trợ cơ quan quản lý đánh giá tác động ngập lụt cục bộ.

Phó Thủ tướng yêu cầu rà soát mức phạt, khoảng cách an toàn trên cao tốc

SKĐS – Phó Thủ tướng yêu cầu rà soát quy định về khoảng cách an toàn, mức phạt giao thông trên cao tốc trong tháng 9/2026.

Những điểm cần theo dõi khi triển khai

• Xác định rõ danh mục công trình ưu tiên và lộ trình thực hiện để tránh dàn trải.
• Định nghĩa cơ chế vận hành sau đầu tư, đặc biệt với các công trình do nhà đầu tư tư nhân quản lý.
• Đảm bảo nguồn vốn bền vững cho vận hành, bảo trì và quan trắc lâu dài, không chỉ cho giai đoạn xây dựng.
• Quản lý quỹ đất ven sông để đảm bảo hạn chế đầu tư trái quy hoạch và phát triển bền vững không gian công cộng.
• Tăng cường cơ chế xử phạt và năng lực thực thi để răn đe hành vi xả thải trái phép.

Kết luận: điều chỉnh cách tiếp cận để đạt hiệu quả lâu dài

Việc phục hồi ba hệ sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ – Đáy và Ngũ Huyện Khê đòi hỏi sự kết hợp giữa kỹ thuật, quản lý quy hoạch, cơ chế tài chính và thực thi pháp luật. Mục tiêu đến 2035 đặt ra các chỉ tiêu cụ thể về dòng chảy, tỷ lệ xử lý nước thải và huy động nguồn lực tư nhân — nhưng để đạt được, cần cơ chế điều phối liên vùng chặt chẽ, minh bạch về nguồn lực và cam kết bền vững từ các bên liên quan. Nếu triển khai đồng bộ, nỗ lực này không chỉ phục hồi chất lượng nước mà còn tạo cơ hội để tái thiết không gian đô thị ven sông, cải thiện đời sống cư dân và giảm thiểu rủi ro thiên tai.

Câu hỏi thường gặp

Mục tiêu chính của dự án phục hồi đến 2035 là gì?

Mục tiêu bao gồm: điều hòa dòng chảy đạt lưu lượng cụ thể cho từng hệ sông, nâng tỷ lệ xử lý nước thải theo các chỉ tiêu đề xuất và thí điểm huy động nguồn lực xã hội tham gia phục hồi.

Các chỉ tiêu về xử lý nước thải được nêu ra như thế nào?

Dự thảo đề án nhắm tới 100% khu công nghiệp/cụm công nghiệp có hệ thống xử lý đạt chuẩn; 70% nước thải sinh hoạt đô thị và trên 45% nước thải sinh hoạt nông thôn được xử lý trước khi xả ra nguồn nước.

Điểm mấu chốt để kế hoạch thành công là gì?

Điều phối liên vùng, cơ chế huy động vốn hợp lý (trong đó có PPP), nâng cấp hệ thống quan trắc và thực thi pháp luật nghiêm minh là các yếu tố quyết định hiệu quả dài hạn của chiến lược phục hồi.